TikTok ve Instagram’dan kendine psikolojik teşhis koyanların sayısı artıyor! Psikiyatristler uyarıyor.
TikTok, Instagram ve Reddit gibi platformlarda psikolojik rahatsızlıkların belirtilerini araştıran ve kendilerine internet üzerinden teşhis koyanların sayısı giderek artıyor. Uzmanlar, sıradan kişilik özelliklerinin ve günlük davranışların hastalık olarak yorumlanmasından endişe ediyor. Psikiyatristler, internette karşılaşılan her belirti listesinin tıbbi bir teşhis anlamına gelmediğini vurguluyor.
İnternette psikolojik sağlıkla ilgili içeriklerin yaygınlaşması, insanların ruhsal sorunlarını anlamasına yardımcı olurken yeni bir tartışmayı da beraberinde getiriyor. Giderek daha fazla kişi, bir psikiyatriste başvurmadan önce sosyal medyada belirtilerini araştırıyor, kendisine bir hastalık adı koyuyor ve bu teşhisle doktorun karşısına çıkıyor.
Özellikle TikTok, Instagram, YouTube ve Reddit gibi platformlarda psikolojik rahatsızlıklarla ilgili paylaşımlar büyük ilgi görüyor. Kullanıcılar benzer belirtiler yaşayan kişilerle iletişim kuruyor, deneyimlerini paylaşıyor ve çeşitli hastalıklar etrafında çevrim içi topluluklar oluşturuyor.
Ancak psikiyatristler, bu eğilimin tehlikeli bir boyuta ulaşabileceği konusunda uyarıyor. Uzmanlara göre insanların günlük hayatta yaşadığı bazı duygular, alışkanlıklar ve kişilik özellikleri, sosyal medyada yanlış biçimde psikolojik hastalık olarak tanımlanabiliyor.
Pensilvanya Üniversitesi Perelman Tıp Fakültesi Psikiyatri Bölümü Başkanı María A. Oquendo, sosyal medyanın psikiyatrik hastalıkların tanımlanması sürecini karmaşıklaştırdığını belirtiyor.
Geçmişte bilim insanları, benzer belirtiler yaşayan yeterli sayıda hasta doktorlara başvurduğunda yeni hastalıkları veya klinik tabloları araştırmaya başlayabiliyordu. Ancak günümüzde sosyal medya üzerinden yayılan 30 saniyelik videolar, insanların kendilerine teşhis koymasını kolaylaştırıyor.
Oquendo, Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (American Psychiatric Association) gelecekteki Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM) için çalışmalar yürüten komitesine de başkanlık ediyor.
Söz konusu komite, yeni bilimsel araştırmaların yanı sıra hastaların gerçek yaşam deneyimlerini de değerlendirerek psikiyatrik rahatsızlıkların nasıl tanımlanması gerektiğini inceliyor.
Ancak sosyal medyada yanlış bilgilerin çok hızlı yayılması, doğru bilimsel değerlendirme yapılmasını zorlaştırıyor. Oquendo, bu ortamda insanlara doğru bağlamı sunmanın son derece güç hale geldiğini ifade ediyor.
Yılın başlarında yayımlanan iki bilimsel araştırma, sosyal medyada ruh sağlığı içeriklerinin ne kadar yaygınlaştığını ortaya koydu.
Mayıs ayında Journal of Communication in Healthcare dergisinde yayımlanan ve 372 üniversite öğrencisinin katıldığı araştırmaya göre, öğrenciler ruh sağlığı konusunda bilgi edinmek için en çok TikTok’u kullanıyor. Instagram ise hemen ardından geliyor.
Nisan ayında Health Communication dergisinde yayımlanan ikinci araştırmada ise #mentalhealthselfdiagnosis ve #mentalhealthdiagnosis etiketleriyle paylaşılan 150 TikTok videosu ve bu videolara yapılan 1.400 yorum incelendi.
Araştırmada dikkat çeken sonuçlardan biri, içerik üreticilerinin yalnızca beşte birinin kendisini sağlık alanında uzman olarak tanıtması oldu.
Videolarda en sık dikkat çekilen rahatsızlıklar arasında dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB/ADHD) ile otizm yer aldı. Bunun yanında çok sayıda farklı psikolojik durum da gündeme getirildi.
Araştırmaların ortak yazarlarından, Mount Royal Üniversitesi Halkla İlişkiler Profesörü Ran Ju, insanların internet üzerinden teşhis aramasının önemli nedenlerinden birinin sağlık sistemindeki erişim sorunları olduğunu belirtiyor.
Uzun doktor bekleme süreleri, sağlık hizmetlerine ulaşmak için uzak mesafeler kat etme zorunluluğu ve gerçek hayatta teşhis almanın zorluğu, insanları çevrim içi kaynaklara yöneltiyor.
Psikiyatristler, bu değişimin muayene odalarına da yansıdığını söylüyor.
Connecticut Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde Psikiyatri Doçenti olan Paul Weigle, 27 yıldır çocuk ve ergen hastalarla çalışıyor.
Weigle’a göre mesleğinin ilk yıllarında hastalar psikiyatrik bir teşhis almaktan genellikle korkuyordu. Günümüzde ise birçok genç, doktora gitmeden önce kendisine zaten bir teşhis koymuş oluyor.
Bazı dönemlerde çok sayıda genç aynı psikolojik rahatsızlığa sahip olduğunu düşünerek sağlık kuruluşlarına başvurabiliyor. Weigle, çoklu kişilik bozukluğu gibi rahatsızlıkların bu şekilde geniş kitleler arasında gündeme gelebildiğini belirtiyor.
Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi’nin yıllık toplantısında gençler ve ekran kullanımı üzerine bir program düzenleyen Weigle, gençlerin ruh sağlığına daha fazla ilgi göstermesini olumlu buluyor.
Ancak sosyal medyada en çok izlenen içeriklerin her zaman en doğru bilgileri sunmadığına dikkat çekiyor.
Weigle’a göre popüler içerik üreticileri genellikle samimi, eğlenceli ve dikkat çekici oldukları için takip ediliyor. Fakat bu özellikler, tıbbi bilgilerinin doğru olduğu anlamına gelmiyor.
Uzman, klinik deneyimlerinde hastaların kendi kendilerine koydukları teşhislerin çoğu zaman profesyonel değerlendirmeyle örtüşmediğini söylüyor.
Sosyal medyada son dönemde öne çıkan kavramlardan biri de misofoni.
Türkçede çoğunlukla belirli seslere karşı aşırı hassasiyet veya seslerden yoğun rahatsızlık duyma şeklinde açıklanan misofoni, özellikle yemek yeme, çiğneme, şapırdatma ve patlama sesleriyle gündeme geliyor.
Bazı kişiler, başkalarının yemek yerken çıkardığı seslere karşı yoğun öfke, huzursuzluk veya kaygı hissedebiliyor.
Sosyal medyada bu durum bazen ciddi bir sorun olarak anlatılırken bazen de mizah konusu yapılıyor. Bazı içerik üreticileri, özellikle bu seslerden rahatsız olan insanları kızdırmak amacıyla çiğneme ve şapırdatma videoları yayımlıyor.
Duke Üniversitesi Misofoni ve Duygu Düzenleme Merkezi Direktörü M. Zachary Rosenthal, misofoninin yalnızca seslerden nefret etmek anlamına gelmediğini belirtiyor.
Bu rahatsızlığı yaşayan kişiler bazı görsel ve dokunsal uyaranlara karşı da aşırı tepkiler gösterebiliyor.
Misofoni üzerine yapılan bilimsel araştırmalar son yıllarda hız kazandı. 2022 yılında uzmanlar, durumun standart bir tanımını oluşturmak için bir araya geldi.
Ancak misofoninin tam olarak ne olduğu konusunda ortak bir görüşe ulaşılamadı.
Bunun psikiyatrik bir hastalık mı, beynin sesleri işleme biçimiyle ilgili bir sorun mu, duygu düzenleme güçlüğü mü yoksa öğrenilmiş bir tepki mi olduğu hâlâ tartışılıyor.
Rosenthal, bu belirsizliğin misofoninin hafife alınmasına neden olabildiğini söylüyor.
Uzmanlara göre burada önemli olan, kişinin bir sesten rahatsız olması değil, bu tepkinin ne kadar yoğun olduğu ve günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği.
Rosenthal, psikolojik sorunların açma-kapama düğmesi gibi değerlendirilmemesi gerektiğini belirtiyor. Bir insan kaygılı olabilir ancak bu mutlaka kaygı bozukluğu yaşadığı anlamına gelmez. Benzer şekilde üzgün veya umutsuz hissetmek de tek başına depresyon teşhisi için yeterli değildir.
Misofonide de belirleyici unsur, kişinin yaşadığı tepkinin ciddi sıkıntıya yol açması veya günlük hayatını olumsuz etkilemesidir.
Sosyal medyada tartışılan bir diğer konu ise patolojik veya takıntılı kıskançlık.
Özellikle çiftler arasındaki ilişkilerde gündeme gelen bu durum, çoğu zaman şiddet, kontrol etme davranışı ve partnerin sadakatsizliğinden sürekli şüphelenmeyle ilişkilendiriliyor.
Ancak Stockholm’deki Karolinska Enstitüsü’nde görev yapan psikoloji araştırmacısı Johan Åhlén, konunun bundan daha geniş değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor.
Åhlén ve çalışma arkadaşları, şubat ayında JAMA Psychiatry dergisinde yayımlanan bir görüş yazısında, bazı kişilerde normal kıskançlığın aşırı, sürekli, müdahaleci ve kontrol edilemez bir hâle gelebildiğini belirtti.
Araştırmacılar, bu durumun bağımsız bir psikiyatrik teşhis olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğinin araştırılmasını öneriyor.
Mevcut DSM sınıflandırmasında bu tür belirtiler obsesif kompulsif bozukluğun (OKB) olası bir görünümü olarak ele alınabiliyor. Bazı uzmanlar ise durumu ilişki OKB’si olarak adlandırıyor.
Åhlén, takıntılı kıskançlığı sağlık kaygısına benzetiyor.
Sağlık kaygısı yaşayan bir kişi vücudundaki küçük bir belirtiyi ciddi bir hastalığın işareti olarak yorumlayabiliyor. Benzer şekilde takıntılı kıskançlık yaşayan biri de partnerinin sadakatsiz olabileceği düşüncesine sürekli kapılabiliyor.
Araştırmacının görüştüğü birçok kişi, endişelenmek için mantıklı bir neden bulunmadığını bildikleri hâlde bu düşüncelerden kurtulamadıklarını ifade ediyor.
Uzmanlara göre bu tür durumların daha iyi tanımlanması, gelecekte yapılacak araştırmalar ve uygulanacak tedaviler açısından önem taşıyor.
Sosyal medyada yaygınlaşan bir diğer kavram ise maladaptif hayal kurma (maladaptive daydreaming).
Bu kavram, kişinin gerçek yaşamdan uzaklaşarak uzun süre yoğun ve ayrıntılı hayal dünyalarında yaşamasını ifade ediyor.
Kavramı ortaya atan İsrail’deki Hayfa Üniversitesi araştırmacısı Eli Somer, maladaptif hayal kurmanın bağımsız bir klinik sendrom olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor.
Somer’e göre bu durum davranışsal bağımlılığa benzer özellikler gösterebiliyor. Kişi hayal kurma isteğini kontrol etmekte zorlanabiliyor ve bu davranış yaşamına zarar vermesine rağmen devam edebiliyor.
Araştırmacı, bazı kişilerin hayal dünyasına o kadar yoğun biçimde daldığını ve gerçek yaşamdan uzaklaştığını belirtiyor.
Somer’e göre önemli olan, kişinin hayal kurması değil, bu davranışın kontrolünü kaybetmesi ve günlük yaşamını olumsuz etkilemesi.
Bir teşhisin temel amacının kişinin hayatını zorlaştıran davranış kalıplarını belirlemek olması gerektiğini savunan Somer, tedavinin kişinin hayal gücünü tamamen ortadan kaldırmak yerine dikkatini ve yaşamını kontrol edebilmesine yardımcı olması gerektiğini ifade ediyor.
Kaliforniya’nın Orange County bölgesinde görev yapan acil tıp doktoru Joe Whittington da sosyal medyada maladaptif hayal kurma konusunu ele alan isimlerden biri.
TikTok’ta 2,2 milyon, Instagram’da ise yaklaşık 1 milyon takipçisi bulunan Whittington, @drjoe_md hesabında yayımladığı videolarda bu kavrama dikkat çekti.
Doktor, maladaptif hayal kurmanın Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nda (DSM) resmî bir teşhis olarak yer almadığını, ancak hayal kurmanın insanlar arasında son derece yaygın olduğunu anlatıyor.
Burada asıl önemli noktanın, hayal kurmanın kişinin günlük hayatını olumsuz etkilemeye başlayıp başlamadığı olduğunu vurguluyor.
Whittington’a göre bazen insanlara yaşadıkları durumun adını söylemek bile büyük bir fark yaratabiliyor.
Yıllardır anlamlandıramadıkları bir deneyimin kavramını öğrenen kişiler, yaşadıklarını daha iyi değerlendirme fırsatı bulabiliyor.
Habere konu olan 25 yaşındaki Jaweria Syed’in hikâyesi, bu tartışmanın kişisel boyutunu ortaya koyuyor.
Syed, ergenlik döneminde okuldan sonra saatlerce yatağında uzanarak hayaller kuruyordu. Gözlerini kapatıyor ve kendisini Drake, Nicki Minaj gibi dünyaca ünlü hip-hop sanatçılarının sahnesinde yedek dansçı olarak hayal ediyordu.
Gerçek hayatında ise evden çok az çıkıyordu. Muhafazakâr Müslüman bir ailede büyüyen Syed’in dans ve okul sonrası etkinliklere katılmasına izin verilmiyordu.
Genç kadın, yetişkinliğe adım attıktan sonra bu yoğun hayal kurma alışkanlığının kendisi için bir sorun hâline geldiğini fark etti.
TikTok’ta karşılaştığı maladaptif hayal kurma kavramı, yaşadıklarını anlamlandırmasına yardımcı oldu.
Syed, hayatının büyük bölümünde gerçek dünyadan çok kendi zihninde yaşadığını ifade ediyor.
İnternette öğrendiği bu kavram sayesinde davranışlarının hayatını nasıl etkilediğini sorgulamaya başladı.
Zamanla hayal dünyasında daha az vakit geçirmeye başlayan Syed, kaçındığı gerçek hayatla yüzleşmek zorunda kaldı. Görücü usulü evlendiği eşinden boşandı ve ilkokul öğretmenliği görevinden ayrılarak sanatsal ilgi alanlarına yöneldi.
Profesyonel psikolojik destek almadığını belirten Syed, internet üzerinden öğrendiği bilgilerin kendisi için önemli bir başlangıç noktası olduğunu söylüyor.
Ancak bulduğu bilgileri değerlendirirken yalnızca sosyal medya paylaşımlarına güvenmediğini, tıbbi kaynakları ve diğer kişilerin deneyimlerini de incelediğini ifade ediyor.
Bugün Houston’da yaşayan Syed, düğünler ve çeşitli etkinlikler için sosyal medya içerikleri hazırlıyor. Ayrıca evinin yakınında dans kurslarına katılmayı planlıyor.
Genç kadın, geçmişte yaşadığı yoğun hayal kurma alışkanlığının gerçek hayattaki hayallerini gerçekleştirmesini engellediğini belirtiyor.
Uzmanların ortak görüşü, sosyal medyanın ruh sağlığı konusunda farkındalık oluşturmasının olumlu olduğu ancak kendi kendine teşhis koymanın ciddi riskler taşıdığı yönünde.
İnternette karşılaşılan belirtiler kişiye tanıdık gelebilir. Ancak aynı davranış veya duygu farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Bir rahatsızlığın teşhis edilmesi için belirtilerin süresi, şiddeti, kişinin yaşamına etkisi ve diğer olası nedenlerin değerlendirilmesi gerekir.
Özellikle sosyal medyada popüler olan hastalık tanımlarının tamamı resmî psikiyatrik teşhis değildir.
Uzmanlar, kişinin kendisinde bir ruhsal sorun olduğunu düşünmesi durumunda yalnızca TikTok veya Instagram videolarına dayanarak karar vermek yerine psikiyatri uzmanına başvurmasını öneriyor.
Sosyal medya insanların kendilerini anlamalarına yardımcı olabilir. Ancak bir hastalığın gerçekten var olup olmadığına karar vermek, bilimsel değerlendirme ve profesyonel uzmanlık gerektiriyor.
